در همایش علمی «ادبیات کودک و شیوههای تربیتی آن» که از سوی اکادمی علوم افغانستان درتاریخ ۲۱/ ۱۱/ ۱۴۰۴ در کابل برگزار شد، دکتر محمد عمر مبارز استاد پوهنتون راه سعادت بلخ، مقالهای را با عنوان «ادبیات کودک از منظر اسلامی» ارائه نمود.
این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانهای و اسنادی انجام شده و ساختار آن شامل چکیده، مقدمه،بدنه، نتیجهگیری و منابع است. هدف اصلی تحقیق، تبیین مبانی تربیت کودک در اسلام و استخراج شاخصههای ادبیات کودک اسلامی برای استفادهٔ نویسندگان، مربیان و ناشران عنوان شد.
در این مقاله تأکید شد که اسلام بهعنوان یک نظام تربیتی جامع، دوران کودکی را مرحلهای بنیادین در شکلگیری شخصیت انسان میداند. بر پایهٔ آیات قرآن و احادیث نبوی، کودک دارای کرامت ذاتی، حقوق مستقل و جایگاه ارزش مند است و تربیت کودک یک مسئولیت دینی و اجتماعی به شمار میرود. به آیهٔ «المال والبنون زینة الحیاة الدنیا» (کهف: ۴۶) و احادیث مربوط به تکریم و تربیت فرزند بهعنوان شواهد محوری اشاره شد.
این پژوهش ادبیات کودک را مجموعهای از مفاهیم، ارزشها و تجربههای انسانی معرفی میکند که با زبان هنرمندانه و متناسب با سطح درک کودک، در قالب داستان، شعر، قصه، نمایش و متون خلاقانه ارائه میشود. در این چارچوب، ادبیات کودک علاوه بر انتقال غیرمستقیم آموزههای دینی و اخلاقی، در رشد تخیل، تفکر، زیباییشناسی و مهارتهای زبانی نقش مؤثر دارد و پلی میان دنیای درونی کودک و واقعیتهای بیرونی ایجاد میکند.
در بخش دیگری از گزارش، به چالشهای معاصر اشاره شد؛ از جمله گسترش رسانهها و تولید گستردهٔ محتوای کودک که در بسیاری موارد فاقد پشتوانهٔ ارزشی و تربیتی است. بر این اساس، ضرورت تدوین نظریهٔ منسجم برای ادبیات کودک اسلامی و تولید آثار جذاب و همسو با روانشناسی رشد کودک، یک نیاز جدی دانسته شد.
استاد مبارز قرآن کریم را غنیترین منبع الهام برای ادبیات کودک اسلامی معرفی کرد و بر نقش داستانهای قرآنی در انتقال مفاهیم ایمانی و اخلاقی تأکید نمود. به آیهٔ «فاقصص القصص لعلهم یتفکرون» استناد شد و داستانهای پیامبران بهعنوان روایتهایی واقعی، غیرخرافی و پندآموز معرفی گردید که ظرفیت بالایی برای بازآفرینی در ادبیات کودک دارند.
بر اساس یافتههای این پژوهش، مهمترین ویژگیهای ادبیات کودک از منظر اسلامی عبارتاند از:
پایبندی به اصول و ارزشهای اسلامی
زبان ساده، روشن و متناسب با سطح فهم کودک
استفاده از نمادها و تصویرهای قابل درک
تناسب محتوا با مراحل رشد شناختی و عاطفی
تقویت روحیهٔ پرسشگری و کنجکاوی
غنیسازی دایرهٔ واژگان و دانش عمومی کودک
پرهیز از پیچیدگی و بار اطلاعاتی نامتناسب
در بخش تاریخی نیز به پیشینهٔ ادبیات کودک در جهان اسلام اشاره شد؛ از سنتهای شفاهی مانند لالاییها و قصههای پندآموز خانوادگی تا آثار نمادینی چون «کلیله و دمنه». همچنین به شکلگیری ادبیات کودک مکتوب در دوران معاصر و نقش چهرههایی مانند رفاعه طهطاوی و احمد شوقی در توسعهٔ این حوزه پرداخته شد.
در نتیجه ادبیات کودک در منظومهٔ اسلامی، یک ابزار سرگرمی صرف نیست، بلکه یک پروژهٔ تربیتی هدفمند برای شکلدهی هویت دینی، اخلاقی و عقلانی کودک است. اثربخشی این ادبیات زمانی کامل میشود که بر مبانی وحیانی استوار باشد و همزمان با اصول روانشناسی رشد کودک هماهنگ طراحی گردد.
دکتر مبارز در پایان، بر مسئولیت سنگین نویسندگان، مربیان، ناشران و برنامهریزان فرهنگی در تولید محتوای متعهد، علمی و جذاب برای کودکان تأکید نمود. به باور ارائهدهنده، سرمایهگذاری راهبردی در ادبیات کودک اسلامی، یک ضرورت فرهنگی و سرمایهگذاری بلندمدت برای آیندهٔ جوامع اسلامی محسوب میشود
